नदीहरूमा अक्सिजन तीव्र गतिमा घट्दै, ८० प्रतिशत नदी सङ्कटमा

नान्जिङ (एजेन्सी)।  जलवायु परिवर्तनका कारण विश्वभरका नदीहरूमा अक्सिजनको मात्रा निरन्तर घट्दै जाँदा ताजा पानीको पारिस्थितिक प्रणाली (इकोसिस्टम) र जलचरको जीवन गम्भीर संकटमा परेको छ । ‘साइन्स एडभान्सेस’ जर्नलमा प्रकाशित एक नयाँ अध्ययन प्रतिवेदनअनुसार विगत चार दशकमा विश्वका करिब ८० प्रतिशत नदीहरूमा अक्सिजनको स्तर घटेको पाइएको छ । चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठान अन्तर्गतको नान्जिङ भूगोल तथा लिम्नोलोजी संस्थानका अनुसन्धानकर्ताहरूको नेतृत्वमा सन् १९८५ देखि २०२३ सम्मको तथ्याङ्क विश्लेषण गरी यो निष्कर्ष निकालिएको हो । उन्नत कम्प्युटर आधारित विश्लेषण विधिमार्फत विश्वभरका २१ हजारभन्दा बढी नदी खण्डहरूको अध्ययन गर्दा नदीहरूमा अक्सिजनको मात्रा औसतमा प्रति दशक $०.०४५ \text{ mg/L}$ का दरले घटिरहेको देखिएको छ । यसअघि चिसो वा उच्च अक्षांशका क्षेत्र बढी प्रभावित हुने अनुमान गरिए पनि रैथाने रूपमै कम अक्सिजन हुने उष्णकटिबन्धीय क्षेत्रका नदीहरूले अहिले झन् तीव्र गतिमा अक्सिजन गुमाइरहेका छन्, जसका कारण माछा र अन्य जलचर जीवहरूको सामूहिक मृत्यु हुन सक्ने खतरा बढेको छ ।

नदीहरूमा अक्सिजन घट्नुको मुख्य कारण पानीको तापक्रम वृद्धि हो, जसले कुल अक्सिजन ह्रासको ६३ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ, किनकि चिसो पानीको तुलनामा तातो पानीमा अक्सिजन घुल्ने क्षमता कम हुन्छ । यसबाहेक, हालैका वर्षहरूमा बढेका अत्यधिक गर्मीका लहर (हिटवेभ्स) ले २३ प्रतिशत र तापक्रम, प्रकाश तथा पानीको बहावसँग सम्बन्धित आन्तरिक प्रक्रियाहरूले थप १२ प्रतिशत अक्सिजन कमी गराएका छन् । अनुसन्धानमा पानीको बहाव सामान्यभन्दा निकै कम हुँदा अक्सिजन ह्रासको दर १९ प्रतिशत र बहाव बढी हुँदा ७ प्रतिशतले घटेको समेत पाइएको छ । घट्दो अक्सिजन स्तरले नदीको जैविक विविधता र समग्र पर्यावरणीय सन्तुलन बिगार्ने चेतावनी दिँदै अनुसन्धान टोलीका सदस्य शी कुनले यो अध्ययनले विश्वव्यापी नदीहरूको अक्सिजन ह्रासलाई बुझ्न र न्यूनीकरण गर्न महत्वपूर्ण आधार प्रदान गरेको बताएका छन् । अनुसन्धानकर्ताहरूले यो वातावरणीय संकटलाई रोक्न विशेषगरी उष्णकटिबन्धीय क्षेत्रका देशहरूका नीति निर्माताहरूलाई तत्काल प्रभावकारी रणनीति र न्यूनीकरणका उपायहरू अपनाउन आग्रह गरेका छन् ।